Apeldoorner Paul Rem trots op voorvader

18 juni 2015 is het 200 jaar geleden dat Napoleon bij Waterloo werd verslagen. Apeldoorner Paul Rem toog in opdracht van Serphati media (film) naar het slagveld om met een verslag van zijn voorvader Jan in de hand de ondergesneeuwde rol van het Nederlandse leger te belichten. De film is op zondag 5 juli in Gigant (filmhuis Apeldoorn) te zien, in oktober zendt Omroep MAX de documentaire via NPO2 uit.

Die vermaledijde Engelsen toch. De kruitdampen van Waterloo waren nog niet opgetrokken of zij claimden de zege op Napoleon vrijwel in hun eentje te hebben bevochten. Hun grote held: de hertog van Wellington.

Paul Rem kijkt uit op het veld waar ooit de Slag bij Waterloo plaatsvond. Zijn bet-overgrootvader Jan Rem streed in 1815 mee, overleefde de slag en liet een gedetailleerd dagboek na. (Foto: Paul Kramer)
Paul Rem kijkt uit op het veld waar ooit de Slag bij Waterloo plaatsvond. Zijn bet-overgrootvader Jan Rem streed in 1815 mee, overleefde de slag en liet een gedetailleerd dagboek na. (Foto: Paul Kramer)

Precies 200 jaar na dato kijken wij Nederlanders er toch iets genuanceerder tegenaan. Met dank aan Napoleon die de Prins van Oranje (de later koning Willem II) met militaire eer overlaadde. ,,Zonder tussenkomst van die Nederlanders, zou ik wellicht de slag hebben kunnen winnen’’, aldus de onttroonde keizer die op het afgelegen Sint- Helena mocht nadenken over al zijn zonden.

Een van die Nederlanders die in het leger van de prins – naar schatting zo’n 50.000 man – diende was ene Jan Rem (1793-1870) uit het nietige Wormer. Hij zou het tot local hero brengen. Zijn directe nazaat Paul Rem geniet landelijke bekendheid. De conservator van Paleis Het Loo is een specialist op het gebied van Europese paleizen. Diverse omroepen maken graag gebruik van zijn kennis die hij kan omzetten in toegankelijke verhalen, doorspekt met milde humor. Vandaar dat Rem door de filmmakers Inge le Cointre en Paul Kramer is gevraagd om naar Waterloo af te reizen. Aan de hand van de aantekeningen van zijn voorvader reconstrueert hij samen met militair historicus Ben Schoenmaker de veldslag en de rol van het Nederlandse Leger.

csm_paulrem200_032a30c6e3

Die aantekeningen – ze zijn ondergebracht in het archief van het Rijksmuseum in Amsterdam – doken pas een jaar geleden op. Min of meer toevallig want Rem deed wat sporenonderzoek naar zijn familie vanwege een reünie. De filmmakers waren daarvan niet op de hoogte toen ze Rem vroegen om als aangever Schoenmaker te vergezellen. Ze waren als eens eerder in zee gegaan met de welbespraakte Apeldoorner hetgeen leidde tot een succesvolle film over de Haagse sporen van Oranje en een televisieserie over onze eerste drie koningen. Le Cointre noemt Rem een natuurtalent.

Voorvader Rem mag dan een manneke van achttien jaren zijn geweest toen hij zich voor militaire dienst aanmeldde, hij bleek een scherp oog voor detail te hebben en wellicht gaf hij zijn nauwkeurigheid door aan zijn nazaat. Want hoewel het ooggetuige verslag van hetgeen zich bij Quatre-Bras en een paar dagen later bij Waterloo afspeelde als zogeheten egodocument niet uniek is, heel bijzonder is het wel. Meer dan een handjevol verslagen over Waterloo van ooggetuigen heeft het Rijksmuseum niet in huis.

Nederland mag dan te land nauwelijks grootste militaire daden hebben verricht, Quatre-Bras is er zelfs eentje van de buitencategorie. En bovendien een die op vaderlandse bodem heeft plaatsgehad, want in die dagen lag Waterloo in het Koninkrijk der Nederlanden en was er van België nog geen sprake. Daar in Quatre-Bras sneed het leger van de Prins van Oranje Napoleon de pas af. Duitse (Pruisische) troepen waren in aantocht en Bonaparte had er alle belang bij zo snel mogelijk Waterloo te bereiken. Het kwam er niet van. Wellington mocht uiteindelijk als supervisor van de geallieerde krachten, de klus klaren en geen Brit die heden ten dage oog heeft voor de rol van de dappere Nederlanders.

CA9YJiYUsAAAE5e

De verslagen Napoleon zag het anders. Hij zwaait in zijn memoires de prins en zijn manschappen alle lof toe. Misschien wel weer iets te veel. Want Napoleon was bepaald geen vriend van de Engelsen in het algemeen en van Wellington in het bijzonder. Enige overdrijving mag hem wellicht worden toegedicht.

Terwijl Engelsen hun vizier richt(t)en op de grote held, kijken de filmmakers Le Cointre en Kramer vooral naar de gewone soldaat. De alledaagse beslommeringen, de medische (on)mogelijkheden, de omstandigheden en de gevechten van man tegen man, te voet en te paard. De film gaat ook in op de militair strategisch aspecten van Waterloo waarbij 180.000 manschappen tien uur lang een gevecht op leven en dood voerden, in de laatste ‘klassieke ’veldslag in Europa. ,,Na die tien uur waren er ruim 30.000 doden, 20.000 gewonden en vermisten en 20.000 dode paarden’’, ligt filmmaker Inge le Cointre toe.

Jan Rem beschrijft hoe het slagveld eruit zag nadat de strijd gestreden was. Een massagraf met duizenden doden. De vele gewonden die er dagen bleven liggen en de plunderaars die nog minder om een mensenleven gaven dan de bevelhebbers. ,,De grond was doordrenkt met bloed’’, voegt Paul Rem er in zijn werkkamer op Het Loo aan toe.

csm_Slag_bij_Waterloo.440.2_fa009781e1

Een sfeervol vertrek waarin een beeld staat van ….die ’geschiedvervalser’ Wellington. ,,Toeval’’, zegt Paul Rem met een glimlach. ,,We mogen ons best wel eens profileren. En ook een beetje trots zijn op de rol die Nederland heeft gespeeld om Napoleon een halt toe te roepen.’’

Zijn voorvader Jan is niet meer dan een voetnoot in die historie, maar wel eentje met heel persoonlijke kijk op de gang van zaken. Hij schrijft hoe hij in het bijzijn van de Prins van Oranje Napoleon in een boom zag zitten. Bonaparte verkende zo het terrein. En hoe de prins beval op de keizer te vuren toen hij zich in een koets uit de voeten maakte. Als we Jan Rem mogen geloven, werd Napoleon op een haar na gemist. De koets – de kleine veldheer reed nauwelijks meer paard vanwege pijnlijke aambeien – werd wel geraakt. Paul vertelt het met smaak. Verder is er niet zo veel over Jan Rem bekend. Eenmaal thuis – hij raakte bij Waterloo licht gewond – kreeg hij een warm onthaal. De held van Wormer ging daarna als veldwachter door het leven. Een erebaan die hij dik had verdiend. Zijn achter-achter-achter-kleinzoon Paul kan aan al die voorvaderlijk moed een puntje zuigen. Paul Rem glimlacht. ,,Nee, ik heb nooit het vaderland als soldaat gediend.’’

csm_waterloo440_10f4bb088d

TijdVoorMAX30sept2015-presentatieDagboekVanEenVeteraan-Waterloo