Expo rond ’Máxima van weleer’

Tsarendochter Anna Paulowna was trofee voor het koningshuis

Een kleurrijke verschijning aan het sobere Nederlandse hof. Het wordt gezegd van de Russische grootvorstin Anna Paulowna (1795-1865), echtgenote van koning Willem II, zoals later over koningin Máxima. Vandaag opent de koningin in Paleis Het Loo een tentoonstelling over haar voorgangster die veel stof deed opwaaien.

annapaulowna-paul-rem-1
Conservator Paul Rem van museum Paleis Het Loo behandelt het gouden servies van Anna Paulowna met eerbied. Vanaf het schilderij kijkt de toenmalige koninklijke familie over zijn schouder mee. De tentoonstelling over de echtgenote van koning Willem II wordt vandaag geopend door koningin Máxima.

De omschrijving ’kleurrijk’ van Anna Paulowna is van Paul Rem, conservator van het Apeldoornse museumpaleis en verantwoordelijk voor de expositie. Hij legt uit: „Zij was een statige, lange persoon, opvallend gekleed. Op een soiree kon ze zwaar behangen zijn met juwelen. En ze zat altijd dik onder de make-up, wat hier ongewoon was, maar normaal naar Russisch gebruik.”

Prins Willem II was verrukt toen hij de zus van de Russische tsaar Alexander ontmoette in Sint Petersburg. „Ze is geweldig. Ze is mooi. Wát een gestalte!”, verwoordt Rem het enthousiasme van de toekomstige koning. Tweehonderd jaar geleden trouwde de enthousiaste Willem II met zijn oogappel: het zou een liefdevol huwelijk worden.

Net als koningin Máxima was Anna Paulowna een welkome nieuwkomer bij de Nederlandse koninklijke familie. Opeens waaide er een nieuwe wind door de paleizen. Waren er bij prinses Máxima aanvankelijk nog tegenstanders van het idee dat ze ooit koningin zou worden, bij Anna Paulowna was het omgekeerd. Zij was vanwege haar komaf een ware trofee voor het destijds nog jonge koningshuis.

Een dochter van de Russische tsaar, daarmee kon de statuur van het Oranje-huis en het pas enkele jaren oude koninkrijk mooi worden bevestigd. Zo zouden de hoogste Europese kringen zich realiseren dat er aan de Noordzee een factor van betekenis was bijgekomen. Een huwelijksparter met groter aanzien was nauwelijks denkbaar voor Willem II, die van 1840 tot 1849 koning zou worden met aan zijn zijde de grootvorstin uit het machtige Rusland.

„Die afkomst wilde zij niet verloochenen”, verzekert Rem. „Zij was de formele hofregels gewend. Zij had geleerd: Zó moet je bewegen. Zó gedragen. Daar week ze ook hier niet vanaf. Bovendien wist zij heel goed wat de functie was van een bal, een diner of een soiree, zoals ze na haar komst veelvuldig aan het Nederlandse hof werden georganiseerd. Ze wist dat je alle middelen moest inzetten, van diamanten tot gekleurde steensoorten uit Rusland. De koninklijke familie maakt daar nog steeds gebruik van.”

Zo pronkt op de tentoonstelling een kostbare wandtafel van de groene steensoort malachiet, die normaal in de vestibule staat van het Haagse Paleis Noordeinde. „Er zijn nu vanwege de tentoonstelling wat lege plekken in Paleis Noordeinde”, realiseert de conservator zich. „Waar het kon, hebben we gewisseld met voorwerpen uit Het Loo. In de samenwerking met het hof is gelukkig veel mogelijk.”

Stukken die nu even in Apeldoorn te zien zijn, komen ook uit het Paleis op de Dam, nog afgezien van het Koninklijk Huisarchief. „Daar wordt nog altijd de samovar van Anna Paulowna bewaard”, zegt Rem over een minder waardevol deel van de expositie. Er zijn vooral juwelen te zien, beschilderde porseleinen borden, een verguld zilveren theeservies en vele voorwerpen van malachiet. Waaronder een juwelenkist, siervazen, inktstellen en van alles dat ze op haar bureaus had staan. „Hoe ze nog een brief kon schrijven, is me een raadsel”, lacht Rem. „Haar kamers waren overladen!” Hij vertelt dat de tsarendochter nu eenmaal gewend was om zich te omringen met mooie spullen: „Het was eigenlijk een soort paradijsvogel die hier kwam binnenzeilen.”

Paleis Soestdijk, dat zij met met de kunstminnende Willem II bewoonde als buitenplaats, werd speciaal voor haar ingericht. „Daar kun je haar nog steeds ervaren”, volgens de samensteller van de expositie in Apeldoorn. „Voor een volledig beeld had het eigenlijk hier in de tuinen moeten staan.”

Het paleis liet zij herinrichten met schilderijen over de moed van haar man op het slagveld. In haar ogen werd hij destijds met recht omschreven als ’de held van Waterloo’. Mede door zijn toedoen zou de Franse keizer Napoleon voorgoed zijn verslagen. Uit de Leuvenzaal van paleis Soestdijk is nu ook een bijzondere tafel in Apeldoorn te zien.

In zijn bewondering voor haar stimuleerde Willem zijn vrouw, haar Russische natuur te behouden. Zoals Rem zegt: „De roem, de eer, de pathos die een grote rol speelden aan het hof in Sint Petersburg, dat paste hem allemaal uitstekend. Hij noemde haar liefkozend op z’n Russisch ’Anninka’. En als hem werd gevraagd wat hij voor zijn verjaardag wilde, dan zei hij: ’Als het maar van malachiet is’!”

annapaulowna-paul-rem-2

Hij liet zijn vrouw ook in haar waarde met haar eigen Russisch-Orthodoxe geloof, zoals de oorsponkelijk protestantse koning Willem-Alexander dat doet met zijn eigen katholieke echtgenote. Russische priesters, Russische zangers voor Anna’s eigen kapel, Russische kameniers, alles was ernaar om het haar naar de zin te maken. „Er was zelfs een Russische bakker”, weet Paul Rem.

Dat alles had natuurlijk zijn prijs. Het hofleven was ten tijde van koning Willem II en zijn Russische echtgenote zo luisterrijk, dat de koning bij zijn plotselinge overlijden in 1849 enorme schulden achterliet. Tsaar Nicolaas I, de andere broer van Anna Paulowna op de Russische troon, kocht stevig in op de veiling van de koninklijke schilderijencollectie. De Hollandse Meesters, waaronder verscheidene Rembrandts, Van Dijks en werken van Rubens, hangen nog steeds in De Hermitage in Sint Petersburg.

„Tekenend voor de on-Hollandse entourage die koningin Anna Paulowna normaal vond”, luidt Rem een anekdote in, „is het verhaal over haar reactie toen ze Paleis Het Loo voor het eerst zag. Ze zou hebben gezegd: ’Een leuk poortgebouw. Maar waar is het paleis?’”

Foto’s APA